Rối loạn đa nhân cách là gì?

Rối loạn đa nhân cách hay còn được gọi với cái tên mới là Rối loạn Nhận dạng Phân ly (Dissociative Identity Disorder – DID) là một vấn đề tâm thần nghiêm trọng và có ảnh hưởng lớn đến không chỉ người mắc mà còn cho cả cộng đồng. Tuy vậy, những thông tin xoay quanh bệnh lý này còn tương đối mù mờ, từ đó gây khó khăn cho việc tìm hiểu sâu hơn về DID. Nhưng bạn không cần phải lo vì trong bài viết ngày hôm nay, TestSGN sẽ giúp bạn tìm được những thông tin chính xác nhất về rối loạn nghiêm trọng này. 

Rối loạn đa nhân cách là gì?

Rối loạn đa nhân cách thật ra đã là tên gọi cũ và không được y văn thế giới sử dụng nữa. Thay vào đó, rối loạn này giờ được gọi là Rối loạn Nhận dạng Phân ly (Dissociative Identity Disorder – DID) để miêu tả tốt hơn về những đặc trưng về mặt bệnh lý. Theo Cẩm nang Chẩn đoán và Thống kê Rối loạn Tâm thần (DSM-5) thì đây là một rối loạn tâm thần phức tạp nhưng cũng tương đối hiếm gặp khi chỉ khoảng 1,1–1,5% dân số thế giới gặp phải. Một trong những đặc trưng dễ thấy nhất của vấn đề này nằm ở việc người bệnh sở hữu hai hoặc nhiều nhân cách riêng biệt, được gọi là “nhân dạng” hoặc “trạng thái bản ngã”. Các nhân cách này có thể thay phiên kiểm soát hành vi, suy nghĩ và cảm xúc của người bệnh vào những thời điểm khác nhau. Từ đó dẫn đến sự gián đoạn trong nhận thức về bản thân, ký ức và hành động.

Xem thêm: Các loại rối loạn lo âu thường gặp nhất hiện nay

12 dấu hiệu đa nhân cách và biểu hiện đặc trưng

Rối loạn đa nhân cách hay Rối loạn Nhận dạng Phân ly là một rối loạn tương đối khó để xác định, ngay cả là với những chuyên gia. Tuy nhiên, nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng các trường hợp gặp phải rối loạn này thường có điểm chung ở một số triệu chứng đặc trưng bao gồm

• Cảm giác tách rời khỏi cơ thể và cảm xúc: Người bệnh cảm thấy như đang không trực tiếp điều khiển cơ thể, thay vào đó thì họ quan sát chính mình từ bên ngoài.
• Nhận thức không thực tế về thế giới xung quanh: Người mắc rối loạn thường xuyên cảm thấy môi trường xung quanh không phải là sự thật hoặc có cảm giác như là một giấc mơ. Triệu chứng này thường làm bệnh nhân cảm thấy mất kết nối với thực tại 
• Mất trí nhớ phân ly: Người bệnh có thể quên các khoảng thời gian khi nhân cách khác chi phối, dẫn đến nhiều khoảng trống bất thường trong ký ức, đặc biệt về các sự kiện hàng ngày, thông tin cá nhân hoặc ký ức đau thương trong quá khứ.
• Nhầm lẫn hoặc thay đổi danh tính: Người bệnh có thể dễ dàng quên đi những thông tin cơ bản như là danh tính cá nhân khi chuyển đổi giữa các nhân cách
• Hành vi bất thường, không phù hợp với bản thân: Người bệnh có thể thực hiện các hành động mà họ không nhận thức hoặc không kiểm soát được. Nhiều người mô tả là thường cảm thấy như bị “ép buộc” bởi một nhân cách khác, dẫn đến cảm giác mất kiểm soát.
• Thay đổi trong tư thế, cử chỉ và cách nói chuyện: Khi chuyển đổi giữa các nhân cách, người bệnh có thể thay đổi rõ rệt về giọng điệu, phong thái hoặc cách giao tiếp. 
• Biểu hiện không nhất quán: Người bệnh có thể thay đổi sở thích, kỹ năng hoặc thói quen một cách đột ngột.
• Ý nghĩ tự tử hoặc tự làm hại bản thân: Có đến hơn 70% bệnh nhân DID từng có ý định hoặc hành vi tự tử. Một số người mắc còn có nhiều hành vi tự ngược đãi, tự làm đau cơ thể như một cơ chế để giảm thiểu bớt sự khó chịu.
• Một số triệu chứng đồng mắc phổ biến: Trầm cảm và lo âu, ảo giác, hoang tưởng 
• Người có DID cũng có thể có kèm một số triệu chứng thể chất và hành vi khác: lạm dụng chất kích thích, rối loạn chức năng tình dục hay các cơn co giật không phải động kinh (co giật tâm lý)

Nguyên nhân gây rối loạn đa nhân cách

Là một rối loạn phức tạp nên rối loạn đa nhân cách hay Rối loạn Nhận dạng Phân ly thường không bắt nguồn từ một nguyên nhân duy nhất mà đến từ sự kết hợp của nhiều yếu tố khác nhau trong suốt quá trình phát triển. Trong đó, các nghiên cứu xác định một số các vấn đề có thể gián tiếp gia tăng nguy cơ mắc phải bệnh như là 

• Chấn thương thời thơ ấu: Các chấn thương từ nhỏ như là lạm dụng thể chất (như đánh đập), tình dục (như xâm hại), tình cảm (như bị sỉ nhục, bỏ bê) được chứng minh là các yếu tố nguy cơ hàng đầu trong việc gia tăng nguy cơ mắc DID. Những trải nghiệm này thường sẽ vượt quá sức chịu đựng về mặt tinh thần mà một đứa trẻ có thể thích nghi được. Lúc này, não bộ sẽ tự động kích hoạt cơ chế bảo vệ mang tên là phân ly để tách rời ký ức, cảm xúc hoặc nhận thức khỏi thực tại và tạm thời ngăn trẻ tiếp tục nhận thức nỗi đau. Với Rối loạn Nhận dạng Phân ly thì cơ chế này sẽ hoạt động vượt mức cần thiết và kết quả là tạo ra một hoặc nhiều nhân cách riêng biệt để đối phó với từng khía cạnh của chấn thương
• Môi trường: Các yếu tố có thể gây sang chấn từ môi trường như chiến tranh, đói nghèo hay thiên tai đều có thể kích hoạt cơ chế phân ly hoạt động quá mức. Từ đó tạo tiền đề cho bệnh có thể khởi phát và ảnh hưởng toàn diện đến cuộc sống của người bệnh
• Điều trị y tế kéo dài: Cả người lớn và trẻ em khi phải trải qua các phẫu thuật lặp lại, nhập viện dài ngày hoặc điều trị bệnh mãn tính mà thiếu đi sự chăm sóc hỗ trợ thì cũng có nguy cơ mắc phải rối loạn đa nhân cách hay Rối loạn Nhận dạng Phân ly 

Các loại rối loạn đa nhân cách

Hiện nay thì DID thường được chia thành hai loại chính: chiếm hữu và không chiếm hữu. Các nhà chuyên môn thường sẽ dựa trên cách các nhân dạng biểu hiện và mức độ kiểm soát chúng tác động lên người bệnh để phân biệt và đưa ra những phác đồ phù hợp

1. Chiếm hữu

Trong phân loại chiếm hữu thì các nhân dạng khác bên cạnh nhân cách chính thường sẽ biểu hiện như những thực thể tách biệt, có đặc trưng riêng và thường xuyên tạo cho người bệnh cảm giác như mình bị “nhập”. Các trường hợp này thường được miêu tả giống như là một linh hồn, thực thể siêu nhiên hoặc thậm chí một người khác đang sống nhờ và giành quyền điều khiển cơ thể

2. Không chiếm hữu

Trái ngược với chiếm hữu thì các triệu chứng của người mắc DID nhóm không chiếm hữu ít rõ ràng hơn và thường khó nhận diện. Bởi lẽ so với phân loại còn lại thì các nhân dạng không hoàn toàn kiểm soát cơ thể mà chỉ xuất hiện như những trạng thái nội tâm hoặc cảm giác tách rời. Tổ hợp triệu chứng này có xu hướng dễ bị nhầm lẫn với các bệnh lý tâm thần khác nên nhiều trường hợp người mắc rối loạn đa nhân cách hay Rối loạn Nhận dạng Phân ly nhóm này được chẩn đoán sai.

Nguy cơ mắc đa nhân cách và đối tượng rủi ro

Các đối tượng có nguy cơ cao mắc phải DID bao gồm trẻ em bị lạm dụng, người trải qua sự kiện đau thương,và những người chịu các thủ thuật y tế kéo dài, gây đau đớn

1. Trẻ em bị lạm dụng

Các chấn thương bắt nguồn từ lạm dụng ở trẻ em, đặc biệt khi xảy ra trước 9 tuổi có thể khiến trẻ phát triển các nhân cách riêng biệt như một cơ chế đối phó. Từ đó tạo ra nguy cơ mắc rối loạn đa nhân cách hay Rối loạn Nhận dạng Phân ly 

2. Người trải qua sự kiện đau thương

Tất cả những người trải qua các sự kiện đau thương nghiêm trọng ở bất kỳ độ tuổi nào cũng có nguy cơ mắc DID, đặc biệt nếu sự kiện xảy ra trong giai đoạn nhạy cảm về tâm lý.

Xem thêm: Giang mai ở nữ giới: Nguyên nhân, dấu hiệu và cách điều trị

3. Các thủ thuật y tế kéo dài, gây đau đớn

Trẻ em hoặc người lớn phải trải qua các thủ thuật y tế kéo dài cũng có nguy cơ cao mắc DID. Bởi lẽ nỗi đau cũng như các căng thẳng tích tụ trong suốt thời gian điều trị có thể trực tiếp thúc đẩy các cơ chế bảo vệ như phân ly hoạt động quá mức và dẫn tới phát bệnh.

Chẩn đoán đa nhân cách thế nào?

Việc chẩn đoán đa nhân cách hay Rối loạn Nhận dạng Phân ly tương đối phức tạp và cần phải dựa trên nhiều tiêu chuẩn phức tạp và cụ thể về cả độ tuổi, triệu chứng hay các vấn đề bệnh lý thực thể. 

Các triệu chứng của DID thường bắt đầu từ thời thơ ấu và phổ biến trong độ tuổi từ 5 đến 10, khi não bộ còn nhạy cảm với các chấn thương tâm lý. Tuy nhiên, các nhà chuyên môn thường sẽ gặp nhiều trở ngại khi đưa ra chẩn đoán có liên quan đến rối loạn này với trẻ em vì rất dễ nhầm lẫn với rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD). Thế nên việc phát hiện rối loạn này ở những giai đoạn sớm là tương đối khó khăn.

Ở lứa tuổi trưởng thành thì việc xác định DID có thể thực hiện một cách thuận lợi hơn nhưng không vì thế mà quá trình này trở nên đơn giản. Trên thực tế thì không có một công cụ hay xét nghiệm chuyên biệt để tầm soát rối loạn, thay vào đó thì các chuyên gia sẽ cần phải loại bỏ dần từ các yếu tố bệnh lý thực thể đến các chẩn đoán phân biệt.

Điều trị rối loạn đa nhân cách

1. Tâm lý trị liệu

Tâm lý trị liệu là phương pháp cốt lõi và tầm quan trọng cao trong cả quá trình điều trị DID. Trong đó, các nhà tâm lý sẽ can thiệp dựa trên các vấn đề sau để có thể cải thiện tình trạng bệnh lý:

• Xử lý chấn thương quá khứ: Các can thiệp này sẽ xoay quanh việc giúp người bệnh đối mặt và xử lý các ký ức đau thương trong thời thơ ấu. Việc xử lý chấn thương tâm lý liên quan đến các sang chấn sẽ luôn được thực hiện trong môi trường an toàn để tránh kích hoạt thêm căng thẳng.
• Quản lý thay đổi hành vi: Thông thường, người bệnh sẽ thường cảm thấy khó khăn khi phải làm quen với việc thay đổi nhân cách. Thế nên khi được hướng dẫn nhận diện các dấu hiệu chuyển đổi giữa các nhân cách và học cách kiểm soát hành vi đột ngột thì đa phần bệnh nhân sẽ cảm thấy thoải mái hơn.
• Tích hợp nhân cách: Mục tiêu dài hạn là hợp nhất các nhân dạng riêng biệt thành một nhân cách thống nhất Nếu tích hợp hoàn toàn không khả thi, chuyên gia sẽ hướng tới sự hợp tác giữa các nhân cách để giảm xung đột nội tâm.

2. Liệu pháp thôi miên

Liệu pháp thôi miên là một kỹ thuật y học được sử dụng để hỗ trợ điều trị DID bằng cách đưa người bệnh vào trạng thái thư giãn sâu và tập trung cao độ. Phương pháp này giúp truy cập các ký ức bị kìm nén và quản lý các nhân cách, đặc biệt trong các trường hợp chấn thương nghiêm trọng

3. Điều trị bổ trợ

Không có thuốc điều trị đặc hiệu cho DID, thay vào đó thì biện pháp hóa dược thường được dùng để quản lý các triệu chứng đồng mắc hoặc các rối loạn đi kèm. Từ đó giảm tải cho người bệnh trong quá trình điều trị. Các loại thuốc thường được kê bao gồm:

• Thuốc chống trầm cảm: Như SSRI (escitalopram, sertraline) hoặc SNRI (duloxetine)
• Thuốc chống lo âu: Như Buspirone hoặc benzodiazepine 
• Thuốc ổn định tâm trạng: Dùng trong trường hợp có rối loạn lưỡng cực đồng mắc

Phòng ngừa rối loạn đa nhân cách

Phòng ngừa hoàn toàn DID bằng các biện pháp hóa dược là không thể. Thay vào đó việc cần làm loại bỏ tối đa các yếu tố có thể gia tăng nguy cơ mắc, đặc biệt là ở trẻ em mà cụ thể là 

• Bảo vệ trẻ em khỏi lạm dụng
• Can thiệp sớm sau chấn thương
• Chia sẻ và giải tỏa căng thẳng

Sống chung với rối loạn đa nhân cách

Cũng như nhiều rối loạn khác thì người khỏe mạnh hoàn toàn có thể sống hòa hợp với người có chẩn đoán DID. Tuy vậy, việc này cần đến sự thấu hiểu, kiên nhẫn và hợp tác giữa nhiều bên từ bản thân bệnh nhân, nhà tâm lý lẫn cộng đồng. Trong đó từ phía cá nhân thì bạn sẽ cần 

• Tìm hiểu về rối loạn đa nhân cách: Đọc tài liệu uy tín hoặc tham khảo ý kiến chuyên gia để hiểu các triệu chứng của DID. Hành động đơn giản này lại có tác động rất lớn khi giúp bạn dễ đồng cảm và tránh phán xét khi người bệnh biểu hiện các nhân cách khác nhau.
• Giữ bình tĩnh và hỗ trợ: Hãy giữ bình tĩnh, không tranh cãi hoặc chỉ trích khi người bệnh bùng phát triệu chứng. Thay vào đó, hãy tạo không gian an toàn để họ cảm thấy được chấp nhận. 
• Giao tiếp cởi mở và yêu thương: Xây dựng mối quan hệ dựa trên sự tin tưởng, khuyến khích người bệnh chia sẻ cảm xúc mà không sợ bị phán xét. 
• Can thiệp khẩn cấp khi cần thiết: Đưa người bệnh đến gặp bác sĩ tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý ngay lập tức nếu họ xuất hiện các dấu hiệu nguy hiểm như tự sát, tự làm hại bản thân mình hoặc người khác

Các câu hỏi liên quan rối loạn đa nhân cách

1. Đa nhân cách có di truyền không?

Các nghiên cứu chỉ ra rằng khoảng 40-50% nguy cơ mắc DID có liên quan đến di truyền, nhưng đây không phải yếu tố duy nhất quyết định việc một người có mắc DID trong suốt phần đời hay không

2. Rối loạn đa nhân cách có nguy hiểm không?

Đa nhân cách hay Rối loạn Nhận dạng Phân ly tương rối loạn đa nhân cách có thể gây nguy hiểm nếu không được phát hiện và điều trị sớm.

Rối loạn đa nhân cách, hay Rối loạn Nhận dạng Phân ly (DID) là một rối loạn tâm thần phức tạp, đặc trưng bởi sự tồn tại của nhiều nhân dạng riêng biệt trong cùng một người. Vấn đề này thường xuất phát từ chấn thương nghiêm trọng trong thời thơ ấu như lạm dụng thể chất, tình dục hoặc cảm xúc. Dù vậy, việc điều trị DID là khả thi và người bệnh vẫn có hy vọng hồi phục nếu được can thiệp hợp lý