Stress là gì? Nguyên nhân, dấu hiệu và biến chứng như thế nào

Stress là gì? Stress là cơ chế tự nhiên và nguyên thủy của cơ thể con người nhằm phản ứng lại với các đe dọa từ môi trường. Ở thời kỳ đầu thì đây là phản ứng bảo vệ chúng ta trước các mối nguy trong tự nhiên. Trong khi đó, stress ở thời hiện đại giúp ta đối phó với áp lực hoặc căng thẳng từ công việc, gia đình đến các sự kiện bất ngờ. Tuy nhiên, nếu stress trở thành mãn tính và kéo dài quá nhiều thì việc ảnh hưởng tiêu cực đến cảm xúc, sức khỏe thể chất và hành vi là khó tránh khỏi. Thế nên hãy cùng TestSGN tìm hiểu về vấn đề này để từ đó có những giải pháp phù hợp nhất. 

Stress là gì?

Stress là tên gọi của một trạng thái đặc trưng bởi các cảm giác căng thẳng cả về mặt tâm lý lẫn sinh lý. Thế nên không hề bất ngờ khi phản ứng của cơ thể với stress thường là ở cả những áp lực tâm lý lẫn những triệu chứng rõ ràng về mặt sinh học. Vấn đề này thường đến từ rất nhiều yếu tố. Có khi chỉ đơn giản là deadline công việc, học tập hoặc trong các trường hợp nặng hơn thì có thể là xung đột gia đình hoặc mất mát cá nhân.

Stress nên là cơ chế ngắn hạn để giúp cơ thể đối đầu với các tình huống căng thẳng bởi nó có thể thúc đẩy động lực và gia tăng năng suất làm việc, học tập. Nhưng về lâu dài, khi stress kéo dài đến mức mất kiểm soát thì hậu quả là rất lớn

Stress ảnh hưởng tới cuộc sống như thế nào?

Stress có ảnh hưởng nghiêm trọng và toàn diện tới nhiều khía cạnh khác nhau trong đời sống. Trong đó dễ dàng nhận thấy nhất lần lượt là 

• Sức khỏe tinh thần và cảm xúc: Nếu tình trạng này kéo dài thì nó sẽ làm gia tăng cảm giác lo lắng, thất vọng hoặc tệ hơn là tuyệt vọng. Từ đó khiến người bệnh khó đối phó với các thách thức hàng ngày. Ngoài ra thì stress mãn tính có thể là tiền để cho burnout hoặc các rối loạn tâm lý bùng phát
• Sức khỏe thể chất: Stress không chỉ tác động đến tâm lý mà còn gây tổn hại trực tiếp đến cơ thể, đặc biệt khi hệ thần kinh tự chủ hoạt động quá mức. Và hậu quả là dẫn đến các vấn đề tim mạch cấp tính như tăng nhịp tim, rối loạn nhịp tim hoặc thậm chí cơn đau tim ở những người có nguy cơ cao. Một ảnh hưởng khác cũng dễ thấy chính là các vấn đề về tiêu hóa như đau dạ dày, hội chứng ruột kích thích hoặc mất cảm giác thèm ăn. Đau đầu, đau cơ hoặc đau lưng cũng thường xuyên xuất hiện.
• Hành vi và các mối quan hệ: Stress khiến người bệnh khó tập trung, gây trì hoãn công việc và khó ra quyết định. Ở một khía cạnh khác thì người đang trong thời kỳ căng thẳng thường dễ cáu gắt hoặc né tránh các giao tiếp xã hội. Ngoài ra thì một số người tìm đến rượu, thuốc lá hoặc ma túy để giảm bớt cảm giác khó chịu, về lâu dài sẽ gây cảm giác nghiện.

Dấu hiệu stress phổ biến

Sau khi đã tìm hiểu stress là gì thì dưới đây là một số các dấu hiệu phổ biến của vấn đề này

• Đau đầu: Căng thẳng mãn tính thường dẫn đến đau đầu do căng cơ hoặc tăng huyết áp
• Chóng mặt: Cảm giác choáng váng hoặc mất thăng bằng, thường xuất hiện trong các tình huống stress cấp tính như tranh cãi hoặc deadline gấp.
• Mệt mỏi: Cảm giác kiệt sức kéo dài, ngay cả khi nghỉ ngơi đủ
• Khó ngủ hoặc mất ngủ: Lo lắng hoặc suy nghĩ quá mức khiến khó đi vào giấc ngủ, ngủ không sâu cũng như thức dậy giữa đêm.
• Ảnh hưởng đến đường tiêu hóa: Stress có thể gây đau dạ dày hay tệ hơn là hội chứng ruột kích thích
• Nhịp tim tăng nhanh: Cảm giác tim đập nhanh hoặc hồi hộp, đặc biệt khi đối mặt với áp lực đột ngột.
• Lòng bàn tay ra mồ hôi: Mồ hôi tay hoặc cơ thể đổ mồ hôi quá mức
• Cáu gắt hoặc tức giận: Phản ứng cảm xúc mạnh như nổi nóng vô cớ hoặc khó chịu với những việc nhỏ nhặt

• Lo lắng hoặc kích động: Cảm giác bồn chồn, lo âu liên tục về nhiều yếu tố khác nhau. Các triệu chứng này thường đi kèm với sự bất an không rõ nguyên nhân.
• Suy nghĩ tiêu cực: Xu hướng tập trung vào những khía cạnh tiêu cực, cảm giác vô dụng và các suy nghĩ bi quan về cuộc sống
• Khó tập trung: Khó duy trì sự chú ý vào công việc hoặc học tập.
• Hay quên: Gặp khó khăn trong việc nhớ các chi tiết nhỏ

Xem thêm: Các loại rối loạn lo âu thường gặp nhất hiện nay

Nguyên nhân stress

Có rất nhiều nguyên nhân dẫn đến stress nhưng dưới đây là một số lý do phổ biển

1. Trong công việc

Công việc là nguồn stress phổ biến nhất, đặc biệt trong môi trường cạnh tranh cao tại các đô thị như TP.HCM. Thường thì các yếu tố đến từ công việc dễ gây stress gồm:

• Thay đổi nơi làm việc, sa thải, thất nghiệp kéo dài
• Deadline gấp rút, khối lượng công việc quá tải
• Sự khác biệt văn hóa hoặc môi trường mới 

2. Trong cuộc sống

Cuộc sống đô thị với nhịp sống hối hả thường mang lại stress từ các yếu tố như là:

• Các vấn đề xoay quanh môi trường sống: Thời tiết thất thường, ô nhiễm không khí, tắc nghẽn giao thông hay thậm chí là không gian sống chật hẹp cũng gây mệt mỏi thể chất và tinh thần.
• Sự kiện lớn trong đời: Các mốc quan trọng như kết hôn, ly hôn, sinh con hoặc mất người thân có thể gây phản ứng stress mạnh mẽ do thay đổi cảm xúc và trách nhiệm. 

3. Do bản thân

Stress cũng thường xuất phát từ nội tại hay chính bản thân của người mắc. Và các yếu tố có thể dẫn đến việc căng thẳng dai dẳng thường liên quan đến thể chất và tâm lý cá nhân như là

• Các thay đổi về thể lý: Bệnh tật mãn tính, dậy thì (hormone biến động), tiền mãn kinh, tuổi cao 
• Tính cách và môi trường nuôi dưỡng: Người cầu toàn bẩm sinh hay lớn lên trong môi trường khắc nghiệt hường tự tạo áp lực dẫn đến stress nội sinh.

Các loại stress phổ biến hiện nay

Thông thường thì các biểu hiện stress sẽ được xếp vào 3 nhóm dựa trên thời gian diễn ra bao gồm cấp tính, cấp tính kéo dài và mãn tính. 

• Stress cấp tính: Stress cấp tính là loại phản ứng mà ai trong chúng ta cũng sẽ gặp phải. Đây là cũng là cách mà cơ thể tương tác với các tác nhân gây căng thẳng trong cuộc sống hằng ngày, điển hình như lo lắng trước kỳ thi, căng thẳng khi lỡ chuyến xe buýt hay bực bội khi bị chỉ trích. Cũng chính vì thế nên stress cấp tính thường diễn ra trong thời gian ngắn và biến mất sau khi vấn đề được giải quyết. Tuy nhiên, nếu trạng thái này lặp lại thường xuyên thì rất có thể sẽ tiến triển thành stress cấp tính kéo dài.
• Stress cấp tính kéo dài: Cũng tương tự như stress cấp tính nhưng trong trường hợp này thì stress cấp tính kéo dài có tần suất xảy ra thường xuyên hơn cũng như kéo dài trong thời gian nhất định (có thể là vài ngày hoặc vài tuần). Nguyên nhân chính dẫn đến loại stress này thường là các tình huống căng thẳng liên tiếp mà không có đủ thời gian phục hồi.
• Stress mãn tính: Đây là loại stress nghiêm trọng nhất với thời gian tác động kéo dài hàng tháng hoặc thậm chí là liên tục trong vòng hàng năm. Stress mãn tính thường liên quan đến các tình huống kéo dài như hôn nhân bất hạnh, công việc áp lực cao, nghèo đói hoặc chấn thương tâm lý từ thời thơ ấu hoặc khi trưởng thành.

Biến chứng do stress kéo dài

Stress khi không được kiểm soát thì hoàn toàn có thể gây ra những tổn hại nghiêm trọng đến sức khỏe thể chất, tinh thần và chất lượng cuộc sống. Hiện tượng này càng kéo dài thì người mắc càng dễ bị các vấn đề sau đây ảnh hưởng

1. Trầm cảm và lo âu

Stress mãn tính có thể tạo ra các tổn thương não bộ do sự giải phóng liên tục hormone cortisol. Và kết quả là tạo tiền đề cho việc bùng phát các rối loạn tâm lý nghiêm trọng như trầm cảm và lo âu.

2. Tư duy và trí nhớ

Một ảnh hường khác của stress kéo dài là làm giảm lưu lượng oxy đến não. Từ đó gây ra nhiều ảnh hưởng đến sự tỉnh táo của cơ quan này và gây ra tình trạng kiệt sức, khó tập trung và thiếu động lực. Ngoài ra thì stress còn tác động tiêu cực đến vùng hải mã (hippocampus) dẫn đến khó nhớ chi tiết và hay quên các sự kiện hàng ngày. 

3. Hệ thống thần kinh trung ương và nội tiết (CNS)

Nếu tác nhân gây stress không biến mất thì khả năng cao CNS không thể trở lại trạng thái hoạt động bình thường. Các yếu tố này dẫn đến việc sản xuất cortisol liên tục đồng thời kích thích gây ra các hành vi tiêu cực như ăn quá nhiều, lạm dụng chất kích thích (rượu, ma túy) hoặc tự cô lập xã hội.

4. Bệnh tim và tăng huyết áp

Có rất nhiều tương tác giữa hormone mà cơ thể tiết ra khi stress và hệ thống tim mạch của cơ thể. Cụ thể hơn là chúng sẽ làm co mạch máu, tăng nhịp tim cũng như gây áp lực lên tim. Đây chính là tiền đề cho những bệnh lý nặng hơn điển hình như rối loạn nhịp, tăng nguy cơ đột quỵ, nhồi máu cơ tim

5. Tiêu hóa

Stress cũng tạo một áp lực lớn lên hệ thống tiêu hóa để từ đó tạo ra các triệu chứng như tăng axit dạ dày dẫn đến ợ chua, trào ngược hoặc trong một số trường hợp là đau dạ dày. Stress cũng làm thay đổi tốc độ di chuyển thức ăn, gây tiêu chảy hoặc táo bón tùy vào từng thể trạng.

Xem thêm: Người bị nhiễm HIV sống được bao lâu nếu điều trị kịp thời

6. Hệ cơ

Trong trường hợp stress thông thường thì hệ cơ sẽ hay có các phản ứng căng cứng để chuẩn bị cho các phản ứng phù hợp. Tuy nhiên, cơ thể sẽ cần phải thả lỏng sau khi các tác nhân gây căng thẳng kết thúc. Trong khi đó tình trạng stress mãn tính sẽ ép buộc bộ não luôn phải trong trạng thái phòng bị và khiến cơ bắp không được thư giãn, dẫn đến đau lưng, đau vai hoặc nhức mỏi toàn thân kéo dài.

7. Sinh sản

• Ở nam giới: Giảm nồng độ testosterone, gây rối loạn cương dương, liệt dương, giảm sản xuất tinh trùng.
• Ở nữ giới: Gây kinh nguyệt không đều, chu kỳ đau đớn hơn hoặc làm nặng thêm các triệu chứng tiền mãn kinh/mãn kinh.

8. Hệ miễn dịch

Hormone cortisol từ stress mãn tính làm suy yếu hệ miễn dịch, khiến cơ thể dễ bị tấn công bởi các tác nhân gây bệnh.

Chẩn đoán stress thế nào?

Chẩn đoán stress là bước đầu tiên cũng như quan trọng nhất để xác định mức độ và nguyên nhân gây căng thẳng. Sau khi có được một góc nhìn toàn diện về tình trạng của người bệnh thì bác sĩ tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý có thể bắt đầu xây dựng phác đồ điều trị phù hợp.

Với đặc trưng của một vấn đề có liên quan đến tâm lý nên việc xác định stress sẽ không dùng đến những xét nghiệm sinh lý thông thường như thử máu, siêu âm hay x quang. Thay vào đó, quy trình chẩn đoán thường dựa trên đánh giá lâm sàng, tập trung vào lịch sử bệnh lý và triệu chứng của người bệnh đồng thời kết hợp thêm các bài test và bảng hỏi để lượng giá tình trạng stress hiện tại.

Điều trị và quản lý stress

Bên cạnh việc tìm hiểu stress là gì cũng như điều trị thì quản lý stress cũng là một bước cực kỳ quan trọng để tránh việc những căng thẳng cực đoan quay trở lại cũng như biết cách hạn chế những tác động tiêu cực của nó lên cơ thể.

1. Tâm lý trị liệu

Tâm lý trị liệu là phương pháp cốt lõi giúp giải quyết nguyên nhân gốc rễ của stress và thay đổi cách người bệnh phản ứng với áp lực. Các hình thức trị liệu phổ biến bao gồm:

• Liệu pháp hành vi nhận thức (CBT): Giúp người bệnh nhận diện và thay đổi các suy nghĩ tiêu cực chẳng hạn như cảm giác thất bại hoặc lo lắng vô căn cứ. 
• Giảm căng thẳng dựa trên chánh niệm (MBSR): Kết hợp thiền định và chánh niệm để giúp người bệnh tập trung vào hiện tại, giảm lo âu về tương lai. 

2. Thuốc

Trong trường hợp stress gây ra các triệu chứng nghiêm trọng điển hình như mất ngủ kéo dài hoặc rối loạn lo âu thì bác sĩ tâm thần có thể kê thêm một số đơn thuốc để ổn định tâm lý

3. Thuốc bổ sung

Một số các phương pháp bổ sung như các liệu pháp mát xa, thiền hoặc việc bổ sung thêm các loại thực phẩm chức năng có thể hỗ trợ giảm stress một cách tự nhiên và thư giãn.

4. Đối phó với căng thẳng

Stress có thể được kiểm soát thông qua các thói quen hàng ngày. Thường thì những hành động này không hề phức tạp nhưng lại có thể giúp người bệnh chủ động cải thiện sức khỏe tinh thần một cách đáng kể:

• Quan tâm đến các triệu chứng ban đầu: Bất kỳ các dấu hiệu gì như mệt mỏi, mất hứng thú, khó ngủ hoặc cáu gắt đều có thể là chỉ dấu quan trọng cho sự xuất hiện của stress. Khi nhận ra những dấu hiệu này thì bạn nên chọn cách nghỉ ngơi hoặc chia sẻ với người thân để giảm áp lực.
• Tập thể dục thường xuyên: Hoạt động thể chất như đi bộ, chạy bộ, hoặc bơi lội, kích thích não bộ sản sinh ra các hormone giúp giảm căng thẳng và cải thiện tâm trạng.
• Thực hành chánh niệm: Dành 10-15 phút mỗi ngày để thiền hoặc viết nhật ký, tập trung vào những điều tích cực trong ngày. Điều này giúp chuyển hướng suy nghĩ khỏi lo âu và xây dựng tư duy lạc quan.

Làm thế nào để phòng ngừa stress?

Ngoài việc tìm hiểu stress là gì thì dưới đây là các cách phòng ngừa stress hiệu quả mà bạn có thể thử áp dụng ngay lúc này. Cả khi chưa có dấu hiệu của căng thẳng hoặc cuộc sống đang ổn định thì ta vẫn nên tập dần những thói quen này để giảm thiểu nguy cơ stress bùng phát thành mãn tính

• Giảm thiểu tác nhân gây stress: Xác định các nguồn gây căng thẳng và tìm cách giảm tần suất hoặc mức độ tác động. Ví dụ như chia nhỏ công việc lớn thành các nhiệm vụ nhỏ hơn, đặt lịch trình hợp lý để tránh deadline gấp rút.
• Điều chỉnh phản ứng cơ thể: Thực hành kỹ thuật thở sâu và chậm (hít vào 4 giây, giữ 4 giây, thở ra 4 giây) để làm chậm nhịp tim, giảm huyết áp và đưa cơ thể trở về trạng thái thư giãn. 
• Chế độ dinh dưỡng cân bằng: Ăn uống đầy đủ dinh dưỡng, đúng giờ và bổ sung thực phẩm hỗ trợ giảm stress như cá hồi (giàu omega-3), đậu bắp, bột yến mạch, sô cô la đen (70% ca cao trở lên), khoai tây, kiwi, rau mâm xôi, trà xanh, hạt hướng dương, và cam. Những thực phẩm này giúp tăng cường serotonin và giảm cortisol, cải thiện tâm trạng.
• Tập thể dục đều đặn: Hoạt động thể chất giúp giảm căng thẳng và cải thiện sức khỏe tim mạch.
• Ngủ đủ giấc: Duy trì 7-8 giờ ngủ chất lượng mỗi đêm để cơ thể phục hồi, giảm mệt mỏi và tăng khả năng đối phó với áp lực.
• Hạn chế chất kích thích: Giảm tiêu thụ rượu, cà phê hoặc thuốc lá, vì chúng có thể làm nặng thêm stress.

• Duy trì các mối quan hệ: Kết nối với gia đình, bạn bè, hoặc tham gia các câu lạc bộ, hoạt động cộng đồng để xây dựng hệ thống hỗ trợ tinh thần. 
• Tham gia hoạt động ý nghĩa: Tình nguyện, tham gia hội thảo hoặc các sự kiện văn hóa giúp tạo cảm giác hài lòng và giảm căng thẳng bằng cách tập trung vào những giá trị tích cực.

Các câu hỏi liên quan đến stress

1. Stress có nguy hiểm không?

Stress, đặc biệt là stress mãn tính, có thể gây ra những ảnh hưởng nghiêm trọng nếu không được kiểm soát. Trong đó một số triệu chứng liên quan đến tim mạch sẽ có tác động nguy hiểm đến tính mạng trong trường hợp không có những can thiệp kịp thời. 

2. Stress có chữa được không?

Stress là một phản ứng tự nhiên của cơ thể nên chắc chắn rằng ta không thể né tránh nó hoàn toàn được. Tuy nhiên các vấn đề liên quan đến stress có thể được kiểm soát và điều trị hiệu quả thông qua nhiều phương pháp

3. Stress có phải là trầm cảm không?

Stress và trầm cảm là hai trạng thái khác nhau nhưng đồng thời lại có mối liên hệ chặt chẽ. Stress là phản ứng trước áp lực, có thể ngắn hạn hoặc kéo dài. Trong khi trầm cảm là một rối loạn tâm lý đặc trưng bởi buồn bã kéo dài, mất hứng thú và cảm giác vô dụng

Stress là gì? Stress là phản ứng tự nhiên của cơ thể trước áp lực từ công việc, cuộc sống hoặc các sự kiện cá nhân. Tuy nhiên, khi kéo dài thì stress có thể trở thành mãn tính và gây ra các biến chứng nghiêm trọng như trầm cảm, rối loạn lo âu, bệnh tim mạch, suy giảm miễn dịch, hay rối loạn tiêu hóa. Chính vì thế mà việc nhận diện sớm stress sẽ giảm các tác động tiêu cực của hiện tượng này, đồng thời mang lại cuộc sống cân bằng, khỏe mạnh và hạnh phúc hơn.